(Ik dacht, laat ik eens een opiniestuk inleveren naar aanleiding van mijn lezing op het crossmedia-symposium. Het haalde de krant niet, maar ik had het natuurlijk wel even op mijn weblog kunnen posten. Nu alsnog.)
De toekomst van de krant is multimediaal, profeteerde de Pieter Broertjes eerder dit jaar in de Volkskrant. Op die multimediale strategie valt echter nog wel wat af te dingen, betoogt Jaap Stronks.
“Er is geen visie, want er is geen geld”, zo verklaarde de toenmalige Chef Internet Henk Blanken het gebrek aan innovatie bij zijn werkgever de Volkskrant in de studie The European Multimedia News Landscape uit 2002. In vier jaar is kennelijk veel veranderd: achter de recentelijke vernieuwing van de website van deze krant gaat een indrukwekkende reorganisatie schuil. In de nieuwe crossmediale of multimediale strategie krijgen alle journalisten met internet te maken, staat op de website onder meer altijd het laatste nieuws en een video-speler, worden werknemers omgeschoold tot videoredacteur en worden zelfs plannen gesmeed voor televisieprogramma’s.
Deze beleidsomslag laat zich niet eenvoudig op zijn merites beoordelen – daarvoor is het begrip crossmedia te onduidelijk. Enerzijds wordt er het hergebruik van nieuwsverhalen voor andere mediavehikels onder verstaan, anderzijds worden er nieuwe communicatievormen mee bedoeld die bestaan uit een integratie van verschillende mediatypen in een nieuwe presentatievorm op internet. Bindende factor voor de verschillende manifestaties van het crossmediadenken is evenwel dat journalistieke bedrijven zoeken naar een efficiënte synthese van verschillende media. Op lezersniveau dienen de verschillende mediavormen samen te komen in een uitgebalanceerd mediadieet, op redactioneel niveau houdt het in dat multi-taskende journalisten naar gelang de aard van het nieuwsfeit kiezen voor een geschikt mediatype om het in te verpakken en op institutioneel niveau impliceert het dat alle bedrijfsmatige processen doelmatiger op elkaar moeten worden afgestemd.
De fundamentele misvatting achter deze innovatiefilosofie is dat journalistiek universele geldigheid kent en mediumonafhankelijk is. Mediavehikels worden beschouwd als afleveringssystemen voor journalistieke boodschappen die slechts cosmetische aanpassing behoeven om te worden hergebruikt; betekenisconstructie en communicatie worden geconceptualiseerd als processen die zich op een hoger abstractieniveau afspelen dan dat van het medium waarbinnen zij feitelijk plaatsvinden. Veronachtzaamd wordt dat elk medium zijn eigen culturele omgeving schept, en alle kenmerken van journalistieke communicatie producten zijn van het medium in welke zij tot wasdom zijn gekomen.
Een voorbeeld. De overwegend neutrale, onpersoonlijke toon van krantenbercichten heeft zich ontwikkeld in een maatschappelijke omgeving die werd gekenmerkt door beperkte concurrentie en ongekende schaalgrootte, waarbij de beoogde doelgroep een dermate groot deel van de bevolking uitmaakte dat nieuws moest worden verteld in een toon die niet al te veel mensen tegen de borst zou stuiten. Inderdaad: it’s the economy, stupid. Een dergelijke verteltrant laat zich moeilijk vertalen naar internet; op het web is een ongekend gedifferentieerde publieke sfeer ontstaan waarbij menselijke aandacht zich aan het concentreren is op plaatsen – weblogs, discussiefora, sociale-netwerksites – waar juist op persoonlijke, emotionele en subjectieve manier wordt gecommuniceerd.
Het toepassen van een crossmedia-strategie leidt ertoe dat journalistiek onveranderlijk wordt gezien als verticale communicatie, waarbij professionals worden geacht boodschappen uit te zenden naar een ontvangend publiek. Belangrijkste nieuwe speerpunt van de Volkskrant op internet is naar verluidt zelfs nog altijd het ‘brengen van het laatste nieuws’, terwijl nieuws op internet vanwege de alomtegenwoordheid ervan een commodity is, een verhandelbaar goed dat zal worden geleverd door de goedkoopst producerende leverancier tegen de kleinst mogelijke opbrengsten – niet wat je zegt een solide basis voor een zonnige toekomst.
Kranten bezetten op het wereldwijde web de positie waarin zij nieuwsberichten de publieke sfeer in katapulteren, zonder daar werkelijk deel van uit te maken. Aan die berichten zelf kan amper worden verdiend, nieuws is op internet nu eenmaal gratis. Waarde schuilt niet langer in verhalen per strekkende meter, maar in relaties, in netwerken, in culturele omgevingen – omgevingen die op internet worden gekenmerkt door korte lijntjes tussen producenten en consumenten van mediaboodschappen, voor zover die distinctie überhaupt nog ertoe doet. Bewonderenswaardige pogingen zoals de lancering van Volkskrantblogs.nl om zelf zo’n culturele omgeving te ontwikkelen hebben aangetoond hoe slecht de radicaal democratische mores van internetgemeenschappen zich verhoudt met journalistieke kernwaarden, zoals het idee dat redactionele filtersystemen nodig zijn om kaf van koren te kunnen onderscheiden.
Toch zijn het initiatieven zoals laatstgenoemde die kunnen leiden tot werkelijke innovatie: journalistiek die bewijst niet intrinsiek hiërarchisch, autoritair en afstandelijk te zijn, maar in essentie een democratisch proces dat waardevolle kennis en informatie creëert door een open conversatie tussen gelijken te entameren. Dat kan door internet te gebruiken als omgeving waar nieuwsberichten geen eindpunt zijn van productiecycli, maar het begin vormen van broeiende discussies, met de auteur in het midden, en waar de kennis en kunde van burgers een plaats krijgt in het journalistieke proces. De omarming van de crossmediale filosofie is een stap in de verkeerde richting.
Jaap Stronks is freelance internetjournalist en programmamaker Debat & Nieuwe Media bij artplex LUX in Nijmegen. Dit artikel is een bewerking van zijn toespraak op het door de School voor de Journalistiek Utrecht en de Volkskrant georganiseerde symposium ‘Crossmedia Journalism 2006’ van 20 juni jongstleden.
Abonneer je op de af en toe verschijnende e-mailnieuwsbrief van Stronks Nieuwe Media:
